Սյունիքի հանքարդյունաբերական համայնքներում իրականացված նոր հետազոտությունը ծանր մետաղներ է հայտնաբերել ինչպես շրջակա միջավայրում, այնպես էլ բնակիչների կենսաբանական նմուշներում։ Քաջարանի տարածքում փոշու նմուշներից մեկում պղնձի կոնցենտրացիան հասել է 998 մգ/կգ-ի, նստվածքներում՝ 2314 մգ/կգ-ի, իսկ վեց համայնքների 62 բնակիչների մեզի նմուշներում մկնդեղը, մոլիբդենը և նիկելը հայտնաբերվել են 100 տոկոս դեպքերում։
Հետազոտությունն իրականացրել է չեխական «Առնիկա» կազմակերպությունը 2025 թվականին՝ «Հայաստանի հանքարդյունաբերական շրջանների էկոլոգիական փոխակերպում» ծրագրի շրջանակում՝ Չեխիայի Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության և «Sigrid Rausing Trust»-ի աջակցությամբ։
Հետազոտության արդյունքները օգոստոսի 28-ին Երևանում կայացած «Հայաստանի հանքարդյունաբերական տարածաշրջանների էկոլոգիական փոխակերպում» համաժողովի ընթացքում ներկայացրեց «Առնիկա»-ի փորձագետ Նիկոլա Ժելինեկը։ Համաժողովը կազմակերպվել էր չեխական «Առնիկա», հայաստանյան «Համայնքային համախմբման և աջակցության կենտրոն» և «Էկոլուր» տեղեկատվական ՀԿ-ների կողմից։
Հետազոտությունը արձանագրում է մի պատկեր, որը, ըստ հեղինակների, պահանջում է հետագա անկախ ուսումնասիրություն, մշտադիտարկում և պետական արձագանք։
Փոշին՝ ազդեցության նախկինում չուսումնասիրված ուղի
Սյունիքում պղնձամոլիբդենային հանքարդյունաբերությունն իրականացվում է տասնամյակներ շարունակ։ Մինչ այժմ տարածաշրջանում արդեն արձանագրվել էին ծանր մետաղների հետքեր հողում, ջրում և նստվածքներում, սակայն բնակավայրերի փոշու համակարգված ուսումնասիրություն, ըստ «Առնիկա»-ի նոր զեկույցի, չէր իրականացվել։
2025 թվականին հետազոտողները Սյունիքի մի քանի բնակավայրերից հավաքել են 20 բնապահպանական նմուշ՝ 15 փոշու, 4 նստվածքի և մեկ հողի նմուշ։ Զուգահեռաբար իրականացվել է բնակիչների կենսամոնիթորինգ՝ վեց համայնքների բնակիչներից մեզի նմուշներ վերցնելով։
Ամենաբարձր պղնձային աղտոտումը գրանցվել է Քաջարանի հանքարդյունաբերական տարածքում։ Փոշում պղնձի առավելագույն կոնցենտրացիան կազմել է 998 մգ/կգ, իսկ նստվածքներում՝ 2314 մգ/կգ։
Զեկույցի հեղինակները նշում են, որ նստվածքներում պղնձի նման կոնցենտրացիան 11.7 անգամ գերազանցել է Կանադայի Probable Effects Level (PEL) համեմատական շեմը, որը կիրառվում է ջրային օրգանիզմների վրա հնարավոր բացասական ազդեցությունները գնահատելու համար։ Մկնդեղի դեպքում համեմատական շեմի գերազանցումը կազմել է 2.6 անգամ։
Սակայն սա Հայաստանի իրավական նորմի խախտման մասին պնդում չէ։ Հետազոտողները դիմել են միջազգային համեմատական չափորոշիչների, քանի որ Հայաստանում, ըստ զեկույցի, հանքարդյունաբերական փոշու և նստվածքների աղտոտման համար համապատասխան բնապահպանական որակի հատուկ չափանիշներ չկան։
Այս հանգամանքը կարևոր է նաև արդյունքների մեկնաբանման համար․ միջազգային շեմի գերազանցումը ինքնին չի նշանակում, որ տվյալ տարածքում արձանագրվել է Հայաստանի օրենսդրությամբ սահմանված նորմի խախտում։ Այն ցույց է տալիս, որ նմուշում հայտնաբերված կոնցենտրացիան միջազգային կիրառվող համեմատական ցուցանիշների նկատմամբ բարձր է։
Մետաղներ՝ բոլոր մասնակիցների նմուշներում
Բնապահպանական աղտոտման ուսումնասիրությանը զուգահեռ «Առնիկա»-ն իրականացրել է նաև բնակիչների կենսամոնիթորինգ։ Վեց համայնքներից հետազոտությանը մասնակցել է 62 մարդ՝ 4-ից 85 տարեկան։
Մկնդեղը, մոլիբդենը և նիկելը հայտնաբերվել են մասնակիցների մեզի բոլոր նմուշներում՝ անկախ սեռից, տարիքից և բնակավայրից։
Հատկապես առանձնանում է մոլիբդենը։ Զեկույցում նշվում է, որ բոլոր համայնքներում արձանագրված մակարդակները զգալիորեն բարձր են եղել Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի ընդհանուր բնակչության համար ներկայացված ցուցանիշներից, իսկ որոշ դեպքերում մոտեցել կամ գերազանցել են արդյունաբերական միջավայրում աշխատողների մոտ արձանագրված մակարդակները։
Աճանանում և Գեղանուշում արձանագրվել են նաև մկնդեղի ավելի բարձր ցուցանիշներ։ Հետազոտության հեղինակները հատուկ ընդգծում են, որ բարձրացված արժեքներ նկատվել են ոչ միայն մեծահասակների, այլև երեխաների մոտ։
Սակայն կենսամոնիթորինգի արդյունքները պետք է զգուշությամբ մեկնաբանել։ Մեզի նմուշը ցույց է տալիս, որ տվյալ նյութը եղել է օրգանիզմում, բայց մեկանգամյա նմուշը չի կարող ինքնուրույն հաստատել յուրաքանչյուր մետաղի աղբյուրը կամ երկարաժամկետ ազդեցության ամբողջ պատկերը։
Մկնդեղի դեպքում կարևոր սահմանափակում է նաև այն, որ հետազոտությունը չի տարբերակել դրա տարբեր քիմիական ձևերը, որոնք կարող են ունենալ տարբեր աղբյուրներ և թունաբանական նշանակություն։
Այդուհանդերձ, զեկույցի հեղինակները նշում են, որ տարբեր համայնքներում կրկնվող պատկերը կարող է վկայել տարածաշրջանի ընդհանուր բնապահպանական բեռի մասին և կարող է կապված լինել երկարատև հանքարդյունաբերական ու հանքաքարի վերամշակման գործունեության հետ։
Այս կապը, սակայն, պահանջում է լրացուցիչ ուսումնասիրություն՝ շրջակա միջավայրի և մարդու կենսաբանական նմուշների տվյալները համադրելով։
Երբ շրջակա միջավայրի տվյալները հանդիպում են մարդու օրգանիզմի տվյալներին
Հետազոտության առանձնահատկությունն այն է, որ այն դիտարկել է խնդիրը միաժամանակ երկու մակարդակում՝ շրջակա միջավայրում մետաղների առկայություն և բնակիչների օրգանիզմում դրանց հայտնաբերում։
Փոշու, նստվածքի և հողի նմուշների արդյունքները ցույց են տալիս շրջակա միջավայրում առկա մետաղական աղտոտման պատկերը, իսկ մեզի նմուշները՝ տվյալ նյութերի առկայությունը մարդու օրգանիզմում։
Սակայն այս երկու փաստերի համադրությունը դեռևս բավարար չէ պատճառահետևանքային կապ հաստատելու համար։ Օրինակ՝ բնակչության օրգանիզմում հայտնաբերված մետաղների հնարավոր աղբյուրների թվում կարող են լինել ոչ միայն հանքարդյունաբերական գործունեությունը, այլև սննդակարգը, ջուրը, բնական երկրաքիմիական առանձնահատկությունները կամ այլ միջավայրային գործոններ։
Հենց այդ պատճառով հետազոտության հեղինակներն ընդգծում են հետագա, ավելի երկարաժամկետ և անկախ ուսումնասիրությունների անհրաժեշտությունը։
Հաջորդ հարցը՝ ի՞նչ է անելու պետությունը
«Առնիկա»-ի հետազոտության հեղինակներն առաջարկում են պոչամբարներից երկու կիլոմետր շառավղում բնակվող բնակչության համար ստեղծել առողջական կենսամոնիթորինգի ծրագիր՝ առաջնահերթություն տալով երեխաներին։
Առաջարկվում է նաև բնակելի տարածքներում իրականացնել անկախ օդի որակի մոնիթորինգ և ստացված տվյալները հրապարակել բաց ու հասանելի ձևաչափով։
Այս առաջարկների տրամաբանությունն այն է, որ մեկանգամյա ուսումնասիրությունը կարող է արձանագրել խնդրի առկայության ազդանշան, սակայն դրա իրական մասշտաբը հասկանալու համար անհրաժեշտ է ժամանակի ընթացքում կրկնել չափումները և հետևել փոփոխություններին։
Միաժամանակ Հայաստանի խոշորագույն պղնձամոլիբդենային արտադրողներից մեկը՝ «Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը», 2026 թվականին հանրային քննարկումներ է անցկացրել Քաջարանի հանքի նախագծում փոփոխությունների, ներառյալ արտադրական ծավալների և հանքարդյունաբերական տարածքի ընդլայնման վերաբերյալ։
Այս համատեքստում նոր հետազոտության տվյալները հատկապես կարևոր հարց են առաջադրում․ եթե հանքարդյունաբերական գործունեության ծավալները կարող են աճել, արդյո՞ք դրան զուգահեռ բավարար չափով ուսումնասիրվում և վերահսկվում են դրա հնարավոր ազդեցությունները բնակավայրերի շրջակա միջավայրի և բնակչության վրա։
«Առնիկա»-ի ուսումնասիրությունը այդ հարցի վերջնական պատասխանը չի տալիս։ Այն, սակայն, միաժամանակ արձանագրում է մետաղների բարձր կոնցենտրացիաներ շրջակա միջավայրի որոշ նմուշներում և մետաղների առկայություն բնակիչների բոլոր ուսումնասիրված մեզի նմուշներում։
Հաջորդ քայլը, ըստ հետազոտության հեղինակների, պետք է լինի ոչ թե միայն նոր տվյալների հավաքագրումը, այլ դրանց հիման վրա անկախ, շարունակական կենսամոնիթորինգի, բնապահպանական վերահսկողության և հանրությանը հասանելի տվյալների համակարգի ստեղծումը։
